Η κυκλική αναπνοή προκαλεί μεγάλο ενδιαφέρον στους φλαουτίστες, συχνά όμως συνοδεύεται από παρεξηγήσεις και υπερβολικές προσδοκίες. Πολλοί τη βλέπουν ως ένδειξη δεξιοτεχνίας ή ως στόχο από μόνη της, ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα εργαλείο με πολύ συγκεκριμένη χρήση και εφαρμογή.

(Σκοπός του άρθρου είναι να παρουσιάσει την κυκλική αναπνοή με πρακτικό και παιδαγωγικό τρόπο: πώς λειτουργεί, πώς ξεκινά κανείς να την εξασκεί και ποιες δυσκολίες εμφανίζονται συνήθως στη διαδικασία εκμάθησης).

Τι είναι η κυκλική αναπνοή;

Η κυκλική αναπνοή είναι η τεχνική με την οποία ο εκτελεστής διατηρεί συνεχή ροή αέρα προς το όργανο, χωρίς ακουστή διακοπή του ήχου. Αυτό επιτυγχάνεται με τη χρήση του αέρα που έχει αποθηκευτεί προσωρινά στα μάγουλα, ενώ ταυτόχρονα πραγματοποιείται εισπνοή από τη μύτη.

Στο φλάουτο, όπου ο έλεγχος της ροής του αέρα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος, η τεχνική αυτή απαιτεί λεπτό συντονισμό και μεγάλη ακρίβεια. Δεν πρόκειται απλώς για “αναπνοή χωρίς σταμάτημα”, αλλά για μια εναλλαγή λειτουργιών διαφορετικών μυϊκών ομάδων.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η κυκλική αναπνοή δεν αντικαθιστά τη σωστή φυσιολογική αναπνοή, ούτε βελτιώνει αυτόματα τη μουσική φράση. Χρησιμοποιείται σε ειδικές περιπτώσεις, όπως σε σύγχρονο ρεπερτόριο ή σε μουσικά αποσπάσματα όπου απαιτείται συνεχής ήχος.

Ιστορική αναφορά

Η χρήση κυκλικής αναπνοής συναντάται εδώ και αιώνες σε παραδοσιακά πνευστά όργανα διαφόρων πολιτισμών. Σε αυτά τα μουσικά περιβάλλοντα, η συνεχής ροή ήχου αποτελεί βασικό δομικό στοιχείο της μουσικής έκφρασης και όχι τεχνική εξαίρεση.

Στη δυτική λόγια μουσική, η κυκλική αναπνοή εμφανίζεται κυρίως σε σύγχρονα έργα, όπου ο συνθέτης συχνά ζητά συγκεκριμένα ηχητικά αποτελέσματα ή παρατεταμένες φράσεις χωρίς παύση. Στο κλασικό και ρομαντικό ρεπερτόριο, η χρήση της είναι περιορισμένη και δεν θεωρείται βασική εκτελεστική απαίτηση.

Αυτό υπογραμμίζει ότι η κυκλική αναπνοή δεν είναι γενικός κανόνας, αλλά εξειδικευμένο εργαλείο που εντάσσεται σε συγκεκριμένα μουσικά πλαίσια.

Παγκόσμιο ρεκόρ κυκλικής αναπνοής

Κατά καιρούς έχουν καταγραφεί παγκόσμια ρεκόρ συνεχούς παιξίματος με τη χρήση κυκλικής αναπνοής, με διάρκεια που φτάνουν σχεδόν την μία ώρα .

Ο Kenny G σημείωσε παγκόσμιο ρεκόρ Guinness το 1997 διατηρώντας μια νότα για 45 λεπτά και 47 δευτερόλεπτα. Αυτό το ρεκόρ ξεπεράστηκε από τον Vann Burchfield το 2000, ο οποίος κράτησε μια νότα για εντυπωσιακά 47 λεπτά και 6 δευτερόλεπτα. Ο Mark Atkins, στο Κοντσέρτο για Ντιτζεριντού (1994), έπαιξε συνεχόμενα για πάνω από 50 λεπτά. Ο Femi Kuti έσπασε το ρεκόρ του Atkins το 2017, παίζοντας για ένα αξιοσημείωτο χρονικό διάστημα 51 λεπτών και 38 δευτερολέπτων.

Ενώ στον διαγωνισμό Παγκοσμίου Ρεκόρ Γκίνες η κατηγορία για τη «Μεγαλύτερη παρατεταμένη νότα σε ξύλινο πνευστό όργανο ή χάλκινο πνευστό όργανο» εξακολουθεί να υπάρχει, η τεχνική της κυκλικής αναπνοής δεν επιτρέπεται πλέον.

Παρότι αυτά τα επιτεύγματα προκαλούν εντύπωση, δεν σχετίζονται άμεσα με τη μουσική ποιότητα ή την καλλιτεχνική έκφραση.

Η αναφορά σε τέτοια ρεκόρ μπορεί εύκολα να δημιουργήσει λανθασμένη εικόνα για τον σκοπό της τεχνικής. Η ουσία της κυκλικής αναπνοής δεν βρίσκεται στη διάρκεια, αλλά στη σταθερότητα του ήχου, στον έλεγχο της πίεσης του αέρα και στη δυνατότητα ομαλής ενσωμάτωσής της στη μουσική φράση.

Πώς γίνεται η κυκλική αναπνοή;

Η εκμάθηση της κυκλικής αναπνοής πρέπει να γίνεται σταδιακά και μεθοδικά, αρχικά χωρίς τη χρήση του οργάνου. Η προσπάθεια εφαρμογής της απευθείας στο φλάουτο συνήθως οδηγεί σε ένταση και απογοήτευση πράγμα που δεν θέλουμε.

1. Κατανόηση της έννοιας

Το πρώτο βήμα είναι η κατανόηση της βασικής αρχής, ενώ ο αέρας συνεχίζει να κατευθύνεται προς τα έξω, η πηγή του αλλάζει. Τα μάγουλα λειτουργούν ως προσωρινή αποθήκη αέρα, ενώ η εισπνοή πραγματοποιείται από τη μύτη.

Η συνειδητοποίηση αυτής της εναλλαγής βοηθά τον μαθητή να αποδεχτεί ότι η κυκλική αναπνοή δεν είναι μία συνεχής “βαθιά” αναπνοή, αλλά μια διαδικασία μικρών αναπνοών και έντονων κινήσεων με τα μάγουλα.

2. Έλεγχος του αέρα στα μάγουλα

Στο στάδιο αυτό, η εξάσκηση επικεντρώνεται στη χρήση των μυών στα μάγουλα . Ο στόχος είναι να μπορεί ο εκτελεστής να σπρώχνει τον αέρα προς τα έξω χωρίς τη βοήθεια των πνευμόνων.

Αυτό το βήμα είναι καθοριστικό, καθώς οι περισσότεροι δυσκολεύονται να απομονώσουν την κίνηση αυτή χωρίς να σφίγγουν το σαγόνι ή τον λαιμό.

3. Συνδυασμός εκπνοής και εισπνοής

Αφού ελεγχθεί ο αέρας στα μάγουλα, προστίθεται η εισπνοή από τη μύτη. Η χρονική ακρίβεια εδώ είναι κρίσιμη, η εισπνοή πρέπει να γίνεται τη στιγμή που τα μάγουλα αδειάζουν, ώστε να μην διακόπτεται η ροή του αέρα.

Σε αυτό το στάδιο, οι ασκήσεις γίνονται αργά και με πλήρη επίγνωση της διαδικασίας.

4. Πώς ξεκινάμε

Η έναρξη της κυκλικής αναπνοής πρέπει να γίνεται χωρίς βιασύνη. Η πίεση για “επιτυχία” συχνά δημιουργεί ένταση, η οποία εμποδίζει την ομαλή λειτουργία της τεχνικής0.

Η σταδιακή προσέγγιση βοηθά στην ανάπτυξη σωστού συντονισμού και αποτρέπει λανθασμένες συνήθειες.

5. Το παράδειγμα με το ποτήρι

Η άσκηση με το καλαμάκι σε ένα ποτήρι με νερό (καλό είναι το νερό στο ποτήρι να είναι μέχρι τη μέση του ποτηριού) αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο, καθώς προσφέρει άμεση οπτική ανατροφοδότηση. Φυσώντας μέσα στο καλαμάκι η ένδειξη φυσαλίδων δείχνουν αν η ροή του αέρα παραμένει σταθερή κατά την εισπνοή από την μύτη.

Η άσκηση αυτή βοηθά τον μαθητή να κατανοήσει τη ροή του αέρα χωρίς την πίεση της παραγωγής μουσικού ήχου.

6. Μετάβαση στο μουσικό όργανο

Η εφαρμογή της τεχνικής στο φλάουτο γίνεται μόνο όταν τα προηγούμενα στάδια έχουν σταθεροποιηθεί. Αρχικά χρησιμοποιούνται μακροί, απλοί ήχοι, χωρίς μουσικές απαιτήσεις.

Στόχος είναι η διατήρηση σταθερού ήχου και όχι η εκτέλεση φράσεων ή ρεπερτορίου.

Κυκλική αναπνοή στο ρεπερτόριο του φλάουτου

Μια από τις πιο σημαντικές ερωτήσεις των μαθητών είναι: «Πότε θα μου χρειαστεί πραγματικά;» Η απάντηση βρίσκεται στο ρεπερτόριο. Η τεχνική αποκτά νόημα μόνο όταν χρησιμοποιείται για συγκεκριμένες μουσικές ανάγκες, όχι ως επίδειξη δεξιοτεχνίας.

1. Σύγχρονη μουσική

Η κυκλική αναπνοή χρησιμοποιείται συχνά σε σύγχρονα έργα για να υποστηρίξει συνεχείς ήχους ή ειδικά ηχητικά εφέ.

Παραδείγματα:

Luciano Berio – Sequenza I Brian Ferneyhough – επιλεγμένα έργα για φλάουτο Σύγχρονα σόλο έργα με μακροσκελείς φράσεις ή παρατεταμένες γραμμές ήχου.

Η τεχνική εδώ είναι εργαλείο για την έκφραση που ζητά ο συνθέτης, όχι αυτοσκοπός είναι πολύ σημαντικό να το κατανοήσουμε αυτό.

2. Ρεπερτόριο με φράσεις και κυκλική αναπνοή

Στο σύγχρονο ρεπερτόριο μουσικής δωματίου ή σε αυτοσχεδιαστικά πλαίσια, η κυκλική αναπνοή επιτρέπει τη διατήρηση ενός σταθερού ήχου για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Παραδείγματα:

Σπουδές με συνεχείς νότες ή Σύγχρονα έργα μουσικής δωματίου για φλάουτο με μακροσκελή φράσεις που είναι αδιανόητα δύσκολες να πάρουμε αναπνοή σε αυτή τη περίπτωση η κυκλική αναπνοή είναι υποχρεωτική.

3. Κλασικό και ρομαντικό ρεπερτόριο

Στο κλασικό και ρομαντικό ρεπερτόριο, η κυκλική αναπνοή είναι σπάνια απαραίτητη σχεδόν ποτέ. Οι φράσεις βασίζονται σε φυσικές παύσεις και αναπνοές που αποτελούν μέρος της μουσικής έκφρασης. Η χρήση της μπορεί να αλλοιώσει τη φραστική ή τον χαρακτήρα του έργου.

4. Πότε δεν τη χρησιμοποιούμε?

Η τεχνική δεν είναι κατάλληλη όταν:

αλλοιώνεται η ποιότητα ή ο χαρακτήρας του ήχου επηρεάζεται η φραστική ή η μουσική έκφραση προκαλεί ένταση ή σφίξιμο στο πρόσωπο ή στον λαιμό

«Η κυκλική αναπνοή δεν πρέπει να προηγείται της μουσικής ανάγκης. Πρώτα αποφασίζουμε τι θέλουμε να ακουστεί και μετά πώς θα το υποστηρίξουμε τεχνικά.»

Συμβουλές για την κατάκτηση της τεχνικής

Η χαλάρωση είναι το κλειδί κάθε έντασης στο πρόσωπο, στον λαιμό ή στους ώμους δυσχεραίνει την τεχνική.

Η συνέπεια είναι ζωτικής σημασίας ,με λίγα λεπτά καθημερινής εξάσκησης είναι πιο αποτελεσματικά από σποραδική προσπάθεια.

Εστιάζοντας στο σωστό συγχρονισμό των μάγουλων και τις μύτης για την διοχέτευση αέρα στα πνευμόνια.

Συνεπής πίεση αέρα ,ο ήχος πρέπει να παραμένει σταθερός, χωρίς αυξομειώσεις.

Ελεγχόμενη εισπνοή ,η εισπνοή από τη μύτη πρέπει να είναι γρήγορη αλλά χαλαρή, χωρίς θόρυβο.

Προσπαθήστε να διατηρήσετε την ίδια πίεση στα χείλη.

Διαρροή αέρα ,συνήθως οφείλεται σε ανεπαρκή έλεγχο των μυών των μαγουλιών.

Αίσθηση έλλειψης αέρα ,εμφανίζεται κυρίως στα αρχικά στάδια και βελτιώνεται με εξάσκηση.

Μικρό διάλειμμα στον ήχο ,δείχνει ασυγχρονισμό ανάμεσα στην εκπνοή και την εισπνοή.

Προβλήματα στον έλεγχο του ήχου ,η πίεση του αέρα πρέπει να παραμένει σταθερή.

Κακή στάση σώματος ,η σωστή στάση επηρεάζει άμεσα την αναπνοή και τον έλεγχο του ήχου.

Η κυκλική αναπνοή δεν είναι αυτοσκοπός. Είναι μια τεχνική που, όταν χρησιμοποιείται σωστά και με επίγνωση, μπορεί να υποστηρίξει συγκεκριμένες μουσικές ανάγκες. Η σωστή καθοδήγηση, η υπομονετική προσέγγιση και η συνειδητή εφαρμογή της σε έργα όπου έχει νόημα είναι το κλειδί για την επιτυχημένη εκμάθησή της.